TRƯỜNG ĐẠI HỌC HÙNG VƯƠNG

TRUNG TÂM BỒI DƯỠNG NHÀ GIÁO VÀ CÁN BỘ QUẢN LÝ GIÁO DỤC

Hát Xoan, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng hình thành từ thời kỳ Hùng Vương và phát triển cho tới ngày nay. Điều đó chứng tỏ Hát Xoan có sức sống mãnh liệt gắn bó với đời sống cộng đồng chặt chẽ, mạnh mẽ đến nhường nào! Hát Xoan đã góp phần xây dựng nền văn hóa và truyền thống tinh thần Việt Nam. UNESCO công nhận Hát Xoan là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại cũng chính từ lẽ đó.
Các nhà khảo cổ học và nghiên cứu lịch sử đã phát hiện nhạc cụ thời đại các Vua Hùng có trống đồng, trống da, khèn, cồng, chiêng, lục lạc; Như vậy, ngay từ thời kỳ ấy đã hình thành nghệ thuật biểu diễn âm nhạc khi có các nhạc cụ tham gia cùng giọng hát. Trong lịch sử âm nhạc, bao giờ nhạc cụ cũng ra đời muộn hơn nhạc hát, nó ra đời ngoài chức năng đệm và hòa tấu cùng giọng hát mà còn mở thêm khả năng biểu đạt của âm nhạc với thiên nhiên và đời sống cộng đồng…Thế giới âm sắc của nhạc cụ được các thế hệ nghệ nhân chế tác đã làm phong phú thêm khả năng biểu đạt của nghệ thuật âm nhac, tạo điều kiện cho các hình thức ca hát chọn lựa những người “ bạn tấu’ để có thể thể hiện cao nhất chất lượng nghệ thuật của bài ca. Hát Xoan chắc chắn đã phải có sự lựa chọn - sự lựa chọn nghiêm ngặt - để có thể  trình diễn ở nơi thiêng liêng nhất với những “bạn tấu” là trống con và bộ phách tạo một không gian diễn xướng thanh khiết phù hợp với thế giới tâm linh của những người chiêm bái.
          Hát Xoan đã tồn tại và gắn bó với cộng đồng bao thế hệ người Việt như thế. Nhằm đảm bảo sự trường tồn của Hát Xoan, tỉnh Phú Thọ đã có một chiến lược lâu dài, có tính bền vững để bảo tồn và phát huy Hát Xoan trong đời sống hiện đại mà trong đó đáng lưu ý và trân trọng nhất là đưa vào giảng dạy ở các cấp học phổ thông. Đó chính là hình thức truyền dạy từ đời này sang đời khác, thế hệ này sang thế hệ khác như Tổ tiên, Cha ông ta đã làm.
Trong những năm qua, Phú Thọ đã có những nỗ lực để Hát Xoan không bị biến mất khỏi đời sống hiện đại và thoát ra khỏi tình trạng “ bảo vệ khẩn cấp” như UNESCO yêu cầu nên không ngừng đầu tư, củng cố các phường Xoan cổ như An Thái, Phù Đức, Kim Đới, và Thét ở hai xã Kim Đức và Phượng Lâu, đồng thời tổ chức nhiều lớp đào tạo nghệ nhân kế cận với nhiều lớp học viên tham gia dưới sự truyền dạy của các nghệ nhân cao tuổi. Những lớp nghệ nhân “ tương lai” này được cung cấp những kiến thức, kỹ năng cơ bản về nghệ thuật trình diễn Hát Xoan để họ trở về địa phương vận dụng vào hoạt động văn nghệ, xây dựng và phát triển phong trào văn hóa văn nghệ ở cơ sở đồng thời tạo điều kiện hướng tới chuyên nghiệp hóa  những hạt nhân này.
          Khi viết bài này, chúng tôi được biết tỉnh Phú Thọ đang gấp rút chuẩn bị ra mắt một tổng tập về Hát Xoan với sự tham gia của nhiều nhà nghiên cứu, soạn giả có uy tín nhằm giới thiệu toàn cảnh Hát Xoan trong suốt chiều dài lịch sử hình thành và phát triển cùng nhiều khía cạnh khác của Hát Xoan liên quan đến đời sống văn hóa tâm linh, tín ngưỡng, văn hóa cộng đồng và các loại hình dân ca người Việt vùng Trung du và châu thổ sông Hồng.
          Như vậy, Hát Xoan đang được trân trọng và gìn giữ phát huy trong đời sống văn hóa hiện đại. Song như thế vẫn chưa đủ vì nó cần có tiếng nói trong đời sống âm nhạc chuyên nghiệp, tiếng nói riêng trong vẻ đẹp của âm nhạc đương đại để tồn tại có chiều sâu, bền vững và từ đó có thể tham gia hội nhập  khu vực và thế giới.         
          Qua nghiên cứu các tài liệu, chúng tôi thấy việc truyền giữ và phát huy Hát Xoan trong âm nhạc chuyên nghiệp chưa có đóng góp gì lớn. Ngoài số ít ca khúc chỉnh lý, cải biên, đặt lời mới trên cơ sở một số làn điệu Xoan và một số ca khúc sáng tác những năm vừa qua có mang âm hưởng Hát Xoan như các bài hát Tìm về lời ru của Đào Đăng Hoàn, Chuyện tình Phong Châu, Cảm xúc Trung du, Quê hương thành thơ của Lương Nguyên, Qua Thậm Thình của Doãn Nho - lời thơ Nguyễn Bùi Vợi, Mùa Xuân trẩy hội  của Ngô Minh Toán hay Ru con bằng câu Xoan GhẹoEm yêu điệu hát Xoan của Trịnh Hùng Khanh và một số bài hát khác của Phạm Khương, Cao Khắc Thùy…thì hầu hết những ca khúc sáng tác gần đây rất ít sử dụng chất liệu Hát Xoan, ngay cả ca khúc của các nhạc sĩ tỉnh nhà cũng vậy. Đối với nhạc không lời, ngôn ngữ biểu đạt chính yếu nhất, thuần khiết nhất của nghệ thuật âm nhạc thì cần phải lên tiếng “ báo động” vì theo chúng tôi được biết cho tới nay chưa có một tác phẩm âm nhạc lớn nào sử dụng chất liệu của Hát Xoan làm nhân tố để phát triển, không những vậy ngay cả các đoàn nghệ thuật của tỉnh ta cũng chưa dàn dựng được những tiết mục biểu diễn có chất lượng nghệ thuật cao, có sức hấp dẫn công chúng. Đây là điều đáng băn khoăn, suy nghĩ đối với các nhạc sĩ chuyên nghiệp trước một di sản văn hóa lớn.   
Nhằm để Hát Xoan không bị biến mất trong đời sống văn hóa hiện đại, ai cũng hiểu phải có những giải pháp đồng bộ. Đây là vấn đề lớn không chỉ là trách nhiệm riêng của tỉnh Phú Thọ. Nên chăng, giáo trình của các trường chuyên nghiệp trong tỉnh, trong nước cũng nên chọn lọc một số “làn điệu” tiêu biểu của Xoan đưa vào giới thiệu và giảng dạy ở các khoa có liên quan tới sáng tạo âm nhạc, đồng thời tăng thêm sự hiểu biết cho các “nghệ sĩ tương lai”. Và cũng nên chăng các Hội Văn học Nghệ thuật chuyên ngành cần có sự phối hợp để thực hiện nghĩa vụ bảo tồn và phát huy Hát Xoan trong các hoạt động sáng tạo của mình.   
Trước mắt chúng ta, những làn điệu phong phú của Hát Xoan đang đợi và cả con đường hội nhập cũng đang chờ; chờ đợi những âm hưởng mới lan tỏa từ Hát Xoan trong ngôn ngữ thời đại!

Th.s. Đỗ Khánh Nhung
UV BCH Chi hội NSVN tỉnh Phú Thọ
 
                     GV Trường Bồi dưỡng Nhà giáo & CBQLGD tỉnh Phú Thọ
Các tin khác:
  Thống kê truy cập
Đang online: 6
Tổng số lượt: 108149